CZYTELNIA

MOI DRODZY!

W związku z tym, że miniony czwartek był dniem wolnym, ominęło Was przypomnienie literatury- lektury z ostatniej epoki literackiej jaką jest LITERATURA WSPÓŁCZESNA.

Dlatego dziś chcę wam przybliżyć jedną z lektur.

Inny świat   Gustaw Herling-Grudziński

Streszczenie krótkie

Jest to zapis doświadczeń narratora-bohatera z pobytu w sowieckim łagrze. Powieść jest wstrząsającym świadectwem bestialstwa ludzi, ale także bezprzykładnego bohaterstwa w walce o zachowanie własnej godności, honoru, o odzyskanie wolności. Narrator, występujący pod imieniem i nazwiskiem Grudziński podjął głodówkę protestacyjną, walcząc o zwolnienie z obozu. W książce opisał między innymi mękę człowieka głodnego. Jego prywatna walka przyniosła sukces – odzyskał wolność. Nie wszystkim się powiodło. Książka zawiera portrety oprawców i ofiar. Rusto Karinnen był człowiekiem, który podjął próbę ucieczki z obozu. Nie udało mu się to. Został skatowany, ale przeżył. Twierdził, że z obozu nie ma ucieczki. Kostylew uciekł we własną odwagę, nawet za cenę olbrzymiego cierpienia. Żeby nie pracować dla oprawców, codziennie opalał sobie rękę nad ogniem. Dla Natalii Lwownej swoistą konfrontacją dwóch systemów władzy stały się Zapiski z domu umarłych – powieść F. Dostojewskiego, w której opisał życie więźniów na zesłaniu. Pożyczyła ją narratorowi.

 

Społeczność więzień i łagrów była złożona z ludzi różnej narodowości, różnych grup społecznych i zawodowych. W większości są to więźniowie polityczni, wrogowie państwa radzieckiego. Są to Polacy, Niemcy, Gruzini, Uzbecy, Ukraińcy, Rosjanie i in. Śledząc ich losy jednostkowe i zbiorowe, autor interesuje się problemem wpływu obozu na człowieka. Śledzi zwłaszcza utratę godności ludzkiej za sprawą wyniszczającej pracy i głodu. Niejednokrotnie zastanawia się do jakich czynów zdolny jest nieszczęśliwy, poniżany człowiek. Zadaje sobie pytanie, gdzie jest kres poniżenia, dno człowieczeństwa. Nie ocenia, tym bardziej nie potępia ludzi, których głód doprowadził do obłędu, nie sądzi kobiet, które oddają się z głodu. Uważa, że nie ma prawa osądzać poniżonych, a potępiać należy tylko sprawców nędzy ludzkiej.

Powieść Inny świat została wydana w 1951 r. (Londyn), a w Polsce w 1988 r. Pisarz broni w niej prawa każdego człowieka do wolności, oraz niezależnej od warunków moralności. Nikogo przy tym nie ocenia, nie osądza.

Charakterystyka bohaterów

Bohater-narrator – bohater główny i narrator utworu; ze względu na dokumentalny charakter książki może być utożsamiany z autorem. Autor opisuje w niej swoje losy: warunki pobytu w więzieniach, pracę w obozie, wędrówkę przez Związek Radziecki. Wygłaszane przez niego komentarze są powściągliwe i dominuje w nich rzeczowa relacja. Główny bohater, mimo że jest ofiarą niesprawiedliwości, fałszywych oskarżeń, tortur, stara się zachować dystans wobec rzeczywistości, którą przedstawia, nie ujawnia emocji, a przede wszystkim nie ocenia. Zachowuje jednak do końca niezachwianą postawę moralną, czyli rozeznanie między tym co dobre, a co złe. Nadaje to ład światu przedstawionemu i utwierdza w przekonaniu, że istnieją wartości, których nie można się wyrzec, jeśli nie chce się utracić człowieczeństwa. Z tłumu więźniów wyławia przede wszystkim postacie, które wyróżniły się próbą ocalenia w sobie resztek ludzkiej godności.

Rusto Karinen – bohater drugoplanowy; Fin z pochodzenia. Grudziński poświęcił mu rozdział Zabójca Stalina. Skazany na pobyt w łagrach podjął nieudaną próbę ucieczki. Chociaż była ona skazana na niepowodzenie, była wyrazem niepogodzenia się z niewolą, dowodem odwagi i resztek niezależności. Mimo że Karinen drogo zapłacił za próbę ucieczki, przez siedem dni był wolny. Jego czyn oceniano jako heroiczny i czerpano z niego siły do przetrwania.

Michaił Aleksiejewicz Kostylew – bohater drugoplanowy; z dzieł klasyków literatury zdobył wiedzę o rzeczywistości Zachodu. Przekonał się, iż był okłamywany. Grudziński poświęca mu rozdział Ręka w ogniu. Tytuł nawiązuje do dobrowolnego męczeństwa, które sobie zadawał Kostylew, by nie pracować dla państwa, które nienawidził. Do końca zachował swą niewzruszoną postawę – popełnił samobójstwo oblewając się wrzątkiem.

Natalia Lwowna – bohaterka drugoplanowa; ciężko chora na serce, miła, życzliwa kobieta. Czerpała siłę z czytania zakazanej książki F. Dostojewskiego Zapiski z martwego domu. Była przekonana, iż zniewolenie w Rosji trwało od czasów carskich i że jedyną formą uwolnienia się od niego jest wybór śmierci. Natalia ocalała swe człowieczeństwo tęskniąc za wolnością i zachowując tożsamość.

Więźniowie łagrów – bohater zbiorowy; społeczność więzień i łagrów, złożona z ludzi różnej narodowości, różnych grup społecznych i zawodowych. W większości są to więźniowie polityczni, wrogowie państwa radzieckiego. Są to Polacy, Niemcy, Gruzini, Uzbecy, Ukraińcy, Rosjanie i in. Śledząc ich losy jednostkowe i zbiorowe, autor interesuje się problemem wpływu obozu na człowieka. Śledzi zwłaszcza utratę godności ludzkiej za sprawą wyniszczającej pracy i głodu. Niejednokrotnie zastanawia się do jakich czynów zdolny jest nieszczęśliwy, poniżany czlowiek. Zadaje sobie pytanie, gdzie jest kres poniżenia, dno człowieczeństwa. Nie ocenia, tym bardziej nie potępia ludzi, których głód doprowadził do obłędu, nie sądzi kobiet, które oddają się z głodu. Uważa, że nie ma prawa osądzać poniżonych, a potępiać należy tylko sprawców nędzy ludzkiej.

W tej sytuacji z największą dociekliwością wyławia pisarz wszelkie przejawy obrony godności wśród udręczonych ludzi.

Problematyka

PowieśćInny świat została wydana w Londynie w 1951 r., w kraju dopiero w roku 1988. Tytuł książki sugeruje odmienność, inność świata łagrów, szczególnie w wymiarze moralnym i etycznym. podtytuł (Zapiski sowieckie) stanowi literacka aluzję do Zapisków z martwego domu F. Dostojewskiego, też zesłanego (w połowie XIX w.) do łagru. Na akcję utworu składają się dwie części, zawierające losy bohatera, występującego w książce pod imieniem i nazwiskiem autora, Polaka, uwięzionego przez NKWD i zesłanego do sowieckiego łagru. Pierwsza część obejmuje okres od momentu osadzenia bohatera w więzieniu w Witebsku (koniec lata 1940) do przewiezienia na teren łagru w Jercewie (system obozów kargopolskich). Druga, zasadnicza część Innego świata, to relacja z pobytu w tym obozie, opisy zachowań współwięźniów. Utwór kończy się krótkim Epilogiem, którego akcja rozgrywa się już po wojnie, w czerwcu 1945 roku w Rzymie.

 

Miejscem akcji są wszystkie kolejne etapy pobytu Grudzińskiego w więzieniach i łagrach rosyjskich: Grodno, Witebsk, Leningrad, Wołogda, i Jercewo (nad Morzem Białym). W poszczególnych rozdziałach książki są ukazane różne przypadki degradacji ludzi osadzonych w łagrze. Grudziński pokazuje zanik więzów międzyludzkich – więźniowie nie potrafią być solidarni, starają się przeżyć kosztem innych donosząc na siebie (rozdział Witebsk – Leningrad – Wołogda), przyczyniając się do śmierci współtowarzyszy niedoli (Partia szachów) i składając obciążające zeznania przeciw swoim kolegom (Epilog: upadek Paryża). W łagrach panuje chaos moralny – nocami więźniowie urządzają wędrówki, by móc napadać na bezbronne kobiety i je gwałcić (Nocne łowy, Głód), zdarza się też mordowanie chorych oraz niezdolnych do pracy (Trupiarnia). Ludzie zamknięci w gułagu nie mogą spać po nocach (Nocne krzyki), często wariują (Zabójca Stalina). W więźniach zanikły ludzkie uczucia, pozostał jedynie strach i instynkt samozachowawczy.

Inny świat to próba ukazania procesu niszczenia człowieka przez system sowieckich obozów pracy i, jednocześnie, rozpaczliwej walki jednostki o zachowanie własnej godności. W sowieckim systemie komunistycznym człowieka należało najpierw odrzeć z jego godności, a dopiero potem zamordować. Stąd gułagi były doskonale przemyślanymi maszynami degradacji i dehumanizacji. Łagry to przede wszystkim mordercza praca ponad siły najsilniejszego nawet człowieka. Więźniowie zmuszani byli do nieludzkiego wysiłku, pracowali na mrozie przy wyrębie syberyjskich lasów, budowaniu w tysiącletnich śniegach miast i miasteczek, elektrowni czy zakładów pracy. Byli bardzo źle odżywiani, wegetowali w potwornych warunkach (obozy pracy umieszczano na Syberii, stąd bezustanne mrozy, śniegi, temperatura dochodząca do minus 30-40 stopni). Ludzie ci byli zmuszani do zapomnienia o prawach i zasadach wyznaczających dotychczas granice ich postępowania. Warunkiem przetrwania było przystosowanie się do nowych reguł, jakie wyznaczały życie w gułagach. Chcąc przeżyć, trzeba było przyjąć zasady zupełnie inne od tych, jakie obowiązywały na wolności. Trzeba było stać się człowiekiem złagrowanym, a więc akceptującym prawa rządzące w zniewolonej i zdegradowanej rzeczywistości.

Jednym z nielicznych wyjątków jest historia Kostylewa, bohatera rozdziału Ręka w ogniu. Michał Aleksiejewicz przypalał sobie regularnie rękę w żywym ogniu, aby nie pracować dla Rosjan i tym samym nie dać się im w żaden sposób wykorzystać. Ból, jakiego doznawał, nie pozwalał mu dodatkowo zapomnieć o ludzkich uczuciach: o litości i o godności. Tak więc Gustaw Herling-Grudziński znalazł w swej książce miejsce również na pokazanie człowieka, który potrafił zachować człowieczeństwo w tak nieludzkich czasach i warunkach.